วัคซีนใจในชุมชน คือ เป็นมาตรการหรือกิจกรรมที่ส่งเสริมให้ คนในชุมชนร่วมแรงร่วมใจกันในการแก้ไขปัญหาหรือวิกฤตต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นจนสามารถผ่านพ้นไปได้ และยังทำให้ชุมชนฟื้นคืนสู่ภาวะปกติได้ ประกอบไปด้วย หลักการ “4 สร้าง” ได้แก่ 1. สร้างความรู้สึกปลอดภัย (Safety) 2. สร้างความตระหนัก
ไม่ตระหนก (Calm) 3. สร้างความหวัง (Hope) 4. สร้างความเข้าใจ ดูแล (Care) หลัก “2 ใช้” ได้แก่ 1. ใช้ศักยภาพที่มีอยู่ในชุมชน (Efficacy) ร่วมกับ 2. ใช้สายสัมพันธ์ที่ดีระหว่างกันของคนในชุมชน (Networks And Relationships)
หลักการ 4 สร้าง 2 ใช้ คือ
1. การสร้างความรู้สึกปลอดภัย (Promote sense of safety) คือ สร้างมาตรการความปลอดภัยในชุมชน และมีการฝึกซ้อมอย่างสม่ำเสมอส่งเสริมความรู้และทักษะในการดูแลความปลอดภัยให้แก่ตนเองครอบครัวและสมาชิกของชุมชนสื่อสารเรื่องความปลอดภัยในชุมชนและการฟื้นคืนสู่ภาวะปกติ
1.1 มีมาตรการความปลอดภัยในชุมชนและมีการฝึกซ้อมอย่างสม่ำเสมอ
1.2 ส่งเสริมความรู้และทักษะในการดูแลความปลอดภัยให้แก่ตนเองครอบครัวและสมาชิกของชุมชน
1.3 สื่อสารเรื่องความปลอดภัยในชุมชนและการฟื้นคืนสู่ภาวะปกติ
2. การสร้างความรู้สึกสงบ (Promote calming) คือ คัดกรองและช่วยเหลือประชาชนที่มีความวิตกกังวล หรือปัญหาสุขภาพจิต ส่งเสริมความรู้และทักษะการดูแลสุขภาพจิตตนเอง ครอบครัว และชุมชนสื่อสารข่าวสารที่เน้นการสร้างความไม่ตื่นตระหนกและเป็นข้อมูลข่าวสารที่ถูกต้องมาจากแหล่งที่เชื่อถือได้
2.1 คัดกรองและช่วยเหลือประชาชนที่มีความวิตกกังวลหรือปัญหาสุขภาพจิต
2.2 ส่งเสริมความรู้และทักษะการดูแลสุขภาพจิตตนเอง ครอบครัว และชุมชน
2.3 สื่อสารข่าวสารที่เน้นการสร้างความไม่ตื่นตระหนกและเป็นข้อมูลข่าวสารที่ถูกต้องมาจากแหล่งที่เชื่อถือได้
3. การสร้างความหวัง (Promote hope) คือ สนับสนุนการแก้ไขปัญหา เยียวยาและเชื่อมโยงแหล่งทรัพยากรเพื่อช่วยเหลือให้คนในชุมชนกลับมาดำเนินชีวิตได้อย่างปกติ ให้การสนับสนุนด้านเศรษฐกิจท้องถิ่น สร้างอาชีพและรายได้ของคนในชุมชน จัดกิจกรรมตามประเพณีและศาสนา กิจกรรมแบ่งปันประสบการณ์และสร้างขวัญกำลังใจในชุมชน
3.1 สนับสนุนการแก้ไขปัญหา เยียวยาและเชื่อมโยงแหล่งทรัพยากรเพื่อช่วยเหลือให้คนในชุมชนกลับมาดำเนินชีวิตได้อย่างปกติ
3.2 ให้การสนับสนุนด้านเศรษฐกิจท้องถิ่น สร้างอาชีพและรายได้ของคนในชุมชน
3.3 จัดกิจกรรมตามประเพณีและศาสนา กิจกรรมแบ่งปันประสบการณ์และสร้างขวัญกำลังใจในชุมชน
4. การสร้างความเข้าใจดูแล (Promote care) คือ ส่งเสริมการมีปฏิสัมพันธ์กันในครอบครัว คนที่รักและคนในชุมชนมีการเยี่ยมบ้านเพื่อช่วยเหลือผู้ที่มีปัญหาให้โอกาสผู้ป่วยและผู้เปราะบางได้มีกิจกรรมมีการใช้ชีวิตร่วมกับชุมชน และได้รับการดูแลเป็นพิเศษ
4.1 ส่งเสริมการมีปฏิสัมพันธ์กันในครอบครัว คนที่รักและคนในชุมชน
4.2 มีการเยี่ยมบ้านเพื่อช่วยเหลือผู้ที่มีปัญหา
4.3 ให้โอกาสผู้ป่วยและผู้เปราะบางได้มีกิจกรรม มีการใช้ชีวิตร่วมกับชุมชนและได้รับการดูแลเป็นพิเศษ
การใช้ศักยภาพที่มีอยู่ในชุมชน (Community Efficacy) คือ การดึงทรัพยากรที่มีอยู่ในชุมชนมาบริหารจัดการให้เกิดประโยชน์ เช่น จัดระบบจิตอาสา สร้างเครือข่ายทั้งภายในและภายนอกชุมชนในการแบ่งปันทรัพยากรร่วมกัน ฯลฯ
การใช้สายสัมพันธ์ที่มีอยู่ในชุมชน (Community Connectedness) คือ ความผูกพันของคนในชุมชนเป็นฐานในการขับเคลื่อนให้เกิดระบบการดูแลช่วยเหลือกันช่วยให้ครอบครัวได้อยู่ร่วมกันและดูแลกัน
รักษาระบบความสัมพันธ์ทางสังคม โดยเฉพาะผู้นำชุมชน และระบบอาสาสมัครในชุมชน
ความเข้มแข็งทางใจ คือ ความสามารถของบุคคลในการปรับตัว และฟื้นตัวภายหลังที่พบกับ เหตุการณ์วิกฤตหรือสถานการณ์ที่ก่อให้เกิดความยากลำบากเป็นคุณสมบัติหนึ่งที่จะช่วยให้บุคคลผ่านพ้นปัญหาอุปสรรคและดำเนินชีวิตต่อไปได้ตามปกติ
อภิรักษ์ สุขหิรัญ